I dag, 6. februar, er det den samiske nasjonaldagen — lihkku beivviin!

Foto: Kenneth Hætta (NRK)

Viss dei einaste orda du kan på nordsamisk er joik, pulk, lavvo og tundra1, så har du i dag ei god unnskyldning til å utvida horisontane og læra litt samisk :)

Les Nordsamisk på ni minutt for å læra deg uttalen av bokstavane. Så kan du byrja med nettsida Gulahalan («å kommunisere/forstå kvarandre»), dette er ein fin nettstad for deg som ikkje kan noko samisk frå før av (men forstår svensk og ikkje har noko i mot å køyra Flash…). Svært pedagogisk, med lyd for alle setningane og små øvingar til tekstene. (I tillegg går det visst an å ta brevkurs i nordsamisk frå Folkeuniversitetet, eller «e-kurs» frå e-skuvla.no.)

Og så bør du ha tilgjengeleg ordbøkene til Sámi Giellatekno ved Universitetet i Tromsø. Dei fungerer på Windows, Mac og GNU/Linux (viss du køyrer Arch Linux kan du installere her via AUR). Du kan i tillegg søkja i dei på nett om du ikkje vil installere noko.

(Eg har au komme over ei lita nordsamisk-engelsk-ordbok; ingen ordforklaringar og lite grammatisk informasjon, men det kan jo vera nyttig.)

Innimellom kan du få eit samisk ord for dagen frå bloggen Kruspersille.


Etter Gulahalan-kurset er du klar til å byrja på OAHPA! Pedagogiske program, kor du kan preika med den samiske chatbot-en eller berre øva deg på å bøya verb (dei har litt dokumentasjon på korleis ein best kan bruka det, bør lesast).

Du treng nok ein grammatikk å slå opp i, då er det hendig at Nasjonalbiblioteket har skanna og lagt ut heile boka Samisk grammatikk av Klaus Peter Nickel. Det er kanskje like greit å kjøpa denne, og kanskje au innføringsboka Davvin 1 i same slengen.
Sidan du sikkert har gløymt alle grammatikktermane frå skulen, kan du øve på kva subjekt og objekt tyder ved å spela Visual Interactive Syntax Learning-spela. Dei er på samisk, men det bør du jo kunna ganske godt innan no.

No er det på tide å lesa lengre samiske tekster. Ávvir.no er vel den einaste nordsamiskspråklege avisa på nett, men du har jo au ein del lesestoff på NRK Sápmi som i tillegg har nett-tv og radio, sjølvsagt. Du finn ein del samisk skjønnlitteratur på sidene til Nasjonalbiblioteket.

Kanskje du til og med vil prøva deg på å skriva litt samisk, då bør du vita korleis du skriv samiske bokstavar på datamaskinen, kanskje må du slå opp litt samisk fagterminologi.

Ved dette punktet bør du (viss du øvde godt på Syntax Learning-spela) vera klar til å gå inn i den samisk lingvistikken. Her har Universitetet i Tromsø igjen ressursane du treng:

  • For korpuslingvistane har dei eit interaktivt tekstkorpus, både einspråkleg nordsamisk og tospråkleg nordsamisk-bokmål. Dei har au lagt ut ein del statistikk, frekvenslister ol.
  • For grammatikarane finst det ein kort grammatikk.
  • For morfonautane (eh, folk som studerer morfologi, då) tilbyr Giellatekno grammatisk analyse av bøygde nordsamiske ord, og fulle bøyingsparadigme av oppslagsord; du kan til og med generera bøygde ord om du kjenner oppslagskodane…


Eventuelt kan du berre kverna all samisken gjennom maskinomsetjing frå nordsamisk til bokmål.

 

Fotnotar:

1 Og kanskje jul

Motivasjon

15 juli, 2010

apertium-sme-nob, januar 2010:

*– Bare tør mindre #tall fremme meninger #dette av sak , \@dat stund når \@eanas menneske av samfunn og #spesielt \@at , de tar \@vuostá muslimer med #åpen \@giehta . Jeg #bli også \@mo Tromsø av kommune kunne vi ser #dette sak slik med #lett \@miella når de gjør. \@Ii *jáhke dem #sann du forstår \@mii \@olu vanskelig *moskéa og \@eambbo #muslim kan #bringe til Norge , den #avrunde *Røyset. *Røyset den vraker pretensjon at *FMI organisasjon er #rasistisk .

 

apertium-sme-nob, juli 2010:

– Bare mindretallet tør å fremme meninger på denne saken, mens de fleste folk på samfunnet og spesielt kristne, de tar mot muslimene med åpne hender. Jeg forundres også hvordan på Tromsøs kommune kan de se denne saken slik med et lett sinn da du gjorde. Jeg tror ikke dem sanne å forstå som de mange problemenes *moskéa og de #mer muslimene kan bringe til Norge, han avslutter #Røyset. #Røyset vraker pretensjonen at *FMI organisasjonen er #rasistisk.

 

Originaltekst:

– Dušše unnitlohku duostá ovddidit oaiviliid dán áššis, dan botta go eanas olbmot servvodagas ja erenoamážit risttalaččat, váldet muslimaid vuostá rabas gieđaiguin. Mun imaštalan maiddái mo Romssa gielddas sáhttet geahččat dán ášši nu gehppes mielain go dahket. In jáhke sin duođaid áddet man olu váttisvuođaid moskéa ja eambbo muslimat sáhttet buktit Norgii, loahpaha Røyset. Røyset hilgu čuoččuhusa ahte FMI organisašuvdna lea rasisttalaš.

 

*, # og @ er debug-symbol, og vil seia at ordet manglar frå samisk-, bokmåls- eller omsetjingsordboka, høvesvis.

Samisk på norsk

6 juni, 2010

Eg har ein heilt fantastisk sommarjobb. Eg samarbeider for tida med folk frå Apertium og Sámi Giellatekno (det samiske språkteknologiprosjektet ved UiT) for å få til maskinomsetjing frå nordsamisk til bokmål.

Oppdatering: utviklingsversjonen kan no testast frå sidene til Giellatekno.

Dette er litt meir krevande enn nynorsk-bokmål1… viss me hadde teikna eit kart der språk som likna på kvarandre sto nær kvarandre, kunne me fått noko slikt:

NB: Kartet er ikkje i målestokk. MÅ IKKJE NYTTAST TIL NAVIGERING

Altså er det litt forskjell på språka. No finst det sjølvsagt ein del språklege lån mellom norsk og samisk, men dei har heilt forskjellige språkfamilier og historie. Eit par døme på forskjellar:

  • samiske substantiv har ikkje kjønn, greit nok…
  • samiske pronomen har ikkje kjønn – den er litt verre, skal me omsetja son til «han» eller «ho»?
  • samiske verb bøyer seg etter subjektet, så av og til sløyfar folk pronomenet – då må me setja inn eit nytt pronomen på norsk (med rett kjønn…)
  • dei samiske verba er i det heile teke fulle av hemmelege våpen til å uttrykka ulike tidspunkt, aktørar og haldningar til situasjonen. Verbet veahkehit tyder «å hjelpa», veahkehat blir «du hjelper», veahkeheaččan blir (litt avhengig av kontekst) «du kunne vel hjelpa», medan veahkehežžet blir «du kunne vel ha hjelpt»
  • og så har me alle avleiingane, som gjer verb om til substantiv, substantiv om til adjektiv, eller seier at noko skjedde i hast, eller ofte, eller berre ein gong, eller at nokon fekk nokon til å gjere noko, eller at nokon berre byrja å gjere noko… Me har mange av desse mekanismane på norsk au, t.d. kan me gjera «skikk» til eit adjektiv ved å leggje til «-eleg», men å driva og laga nye ord slik er alt for risikabelt til at me kan gjera det til ein generell regel (*«kjærleikeleg»?).

For å ha det sagt: eg kan ikkje samisk. Det har tydelegvis skjedd ein glipp i utdanninga mi. Men eg har god hjelp frå dei fantastiske tri binda med LÆREBOK I LAPPISK (SAMISK) frå 19262 (og ein litt nyare grammatikk), i tillegg til at språkteknologane ved UiT allereie har gjort størsteparten av det arbeidet som krev skikkeleg samiskkunnskap. Min jobb er hovudsakleg å laga reglar som gjer ferdig analysert samisk tekst om til forståeleg bokmål.

Omsetjing mellom så ulike språk gir svært mange utfordringar. Me har i første omgang berre satsa på samisk til bokmål, og ventar med andre retninga. Me vil at maskinomsetjinga skal vere nyttig og formålstenleg, og då er det best å byrja med samisk til bokmål. Dei to vanlegaste formåla med automatisk omsetjing er:

  1. assimilering: maskinomsetjinga skal vera god nok til at ein kan forstå omsetjinga sjølv om ein ikkje forstår originalspråket
  2. disseminering: maskinomsetjing skal vera god nok til at ein omsetjar (som altså forstår begge språk) heller vil rette på maskinomsetjinga enn å skriva omsetjinga frå botnen av

Når folk nyttar maskinomsetjing frå eit majoritetsspråk til eit minoritetsspråk innanfor eit samfunn (t.d. bokmål til samisk, bokmål til nynorsk), er det sjeldan sånn at dei som har minoritetsspråket som morsmål ikkje forstår majoritetsspråket og lurer på kva det står i originalteksta; maskinomsetjing frå bokmål til samisk blir først nyttig når omsetjinga er god nok til at ho med minimalt etterarbeid blir klar for utgjeving. Andre vegen, derimot, er det nyttig med ei omsetjing som berre gir eit oversyn over innhaldet i originalteksta, utan å vera så bra at ein profesjonell omsetjar ville nytta ho som grunnlag. Så målet for no er at viss du t.d. søkjer etter namnet ditt og finn ein blogg på samisk som snakkar om deg3, så skal du kunne køyra dette innlegget gjennom Apertium og finne ut om det dei sa om deg var bra eller dårleg ;-)

Men sjølv om me tillèt dårleg flyt i bokmålen, må me sjølvsagt ha noko å omsetja alle dei ulike verbformene og avleiingane til, og me må unngå å mista eller forvrenga viktig informasjon. Det er mange utfordringar i dette språkparet, men heldigvis har sjølve Apertium-plattforma fått ein del nye verktøy å takla utfordringane med. Men det får eg spara til eit seinare innlegg.

Fotnotar:

1 Ja, samisk til nynorsk hadde vore endå litt kulare, men me må jo spara noko til seinare :-)

2 Vel, i nytt, men uendra, opplag frå 1977. I forordet står det at namnet på boka blei fastslått i 1922, «da trykningen begynte», og lappisk enno var det mest kjende namnet (det tok fire år å få trykka boka… ting tok tid før).

3 For skuld argumentet kan me lata som om det skortar på litt grunnleggande danning og du ikkje kan lese samisk.

Følg

Få alle nye innlegg levert til Innboksen din.